Совет давридаги ўртаосиёлик муҳожирлар учун ислом бўйича адабиёт: Саййид Маҳмуд Тарозийнинг “Ҳаж китоби”
Исломшунослик
##semicolon##
https://doi.org/10.66803/2023.2.62##semicolon##
Совет даврдаги Ўрта Осиё##common.commaListSeparator## мусулмон уламоларнинг муҳожирати,##common.commaListSeparator## туркистонликлар диаспораси##common.commaListSeparator## Саййид Маҳмуд Тарозий (Олтинхон тўра),##common.commaListSeparator## “Ҳаж китоби”,##common.commaListSeparator## ҳанафий мазҳаби##common.commaListSeparator## ханбалий мазҳаби##common.commaListSeparator## ҳижрат мавзусидаги тадқиқотлар##article.abstract##
ХХ асрнинг иккинчи ярмида Яқин Шарқдаги туркистонлик
муҳожирларга мансуб мусулмон олимларининг энг кўзга кўринган ва
сермаҳсул намояндаси Саййид Маҳмуд Тарозий (тахм. 1895–1991) деса
бўлади. Қуръоннинг Ўрта Осиё туркийсига қилинган тўла сатрости
изоҳли таржимасидан ташқари, у йигирмадан ортиқ асар муаллифидир.
Саудия Арабистонидаги туркистонликлар диаспорасининг етакчиси
сифатида у ватандош мусулмонлар (ҳам муҳожирлар, ҳам
Ўрта/Марказий Осиё аҳолиси орасида) ислом динининг асосий
манбаларини ўз тилларида ўқий олиши устида қайғуриб, уларни
“туркистон тилига” таржима қилиш ва шарҳлаш билан шуғулланди, ўзи
ҳам рисолалар битди. Бу мақолада муҳокама этилаётган “Ҳаж китоби
(туркистон тилида Имом Абу Ҳанифа раҳимаҳуллоҳ мазҳаблариға
мутобиқ)” шулардан бири эди. Ушбу ҳаж амалларини бажариш бўйича
ихчам қўлланма бизга Туркистон диаспорасининг дин арбоблари ўзлари
муҳожирликда бўлса-да, ватандошлари учун ёзган исломий адабиётга
хос интеллектуал тенденцияларни, жумладан, ташқи таъсирларни
кузатиш имконини беради. Мақолада “Ҳаж китоби” асарининг ўзига хос жиҳатлари, Тарозийни уни ёзишга ундаган сабаблар, бу рисоланинг
Ўрта Осиё туркийсида битилган ва ҳажга бағишланган мусулмон
тарихнавислигида тутган ўрни ҳақида сўз боради. Шунингдек,
Тарозий асарининг тил хусусиятлари ва асосий манбалари билан
яқиндан таништириш мақсадида рисола кириш қисмининг аслиятдаги
матни ва унинг рус тилига изоҳли таржимаси мақолага илова
қилинмоқда.
##plugins.generic.usageStats.downloads##
##submission.citations##
‘Абд ар-Рахман Джами. Манасик ал-хаджж. Институт
востоковедения имени Абу Райхана Беруни Академии наук
Республики Узбекистан [далее – ИВ АН РУз]. Рук. № 6894/II.
Лл. 46б–90б.
Абдуллаев И. Олтинхон Тўра – уламо ва адиб // Миллий
тикланиш. 1995. № 17. 3 октябрь. Б. 4.
Асророва Л. Ҳаж: мозий ва бугун. Тошкент, 2023.
Благова Г. Тюркск. чаҕатаj – русск. чагатай-/джагатай- (Опыт
сравнительного изучения старого заимствования) // Тюрколо-
гический сборник 1971. Москва, 1972. С. 167–205.
Бобровников В. Каталог рукописей и старопечатных книг на
арабском, персидском и тюркских языках из Кабардино-Балкарии //
Письменные памятники Востока. 2005. № 1. С. 239–303.
Жўрабоев О., Ҳасанов Ҳ. Мубаййин // Заҳириддин Муҳаммад
Бобур энциклопедияси. Тошкент, 2014. Б. 348–349.
Заҳириддин Муҳаммад Бобур. Китобу-л-ҳаж // Мубаййин /
Нашрга тайёрловчилар Саидбек Ҳасан, Ҳамидбек Ҳасан.
Тошкент, 2000. Б. 122–165.
Имом Абу Закарийё Яҳё ибн Шараф ан-Нававий Димашқий.
Риёзус солиҳийн (Солиҳлар гулшани) / Араб тилидан Анвар
Аҳмад таржимаси. 1-китоб. Тошкент, 2021.
Кейн А. Российский хадж. Империя и паломничество в Мекку /
Пер. с англ. Р. Ибатуллина. Москва, 2021.
Кур’ан-и карим. Мутарджам ва-мухашша би-л-луга ат-туркиста-
ниййа / Пер. и комм. ас-Саййида Махмуда ат-Тарази ал-Мадани.
Т.1. Бомбей, 1375/1956 (ИВ АН РУз. Фонд Хамида Сулайманова.
Лит. № 4015).
Манасик ал-хаджж. Казань, 1903 (ИВ АН РУз. Лит. № 6072).
Мақсудхўжа ибн Мансурхўжа. Ҳаж китоби // Мажмаъ ул-мақсуд
(ёки Мухтасари Виқоя туркий шарҳининг биринчи қисми) /
Нашрга тайёрловчилар М. Ҳасаний, А. Ҳасаний, У. Ҳасаний.
Тошкент, 1996. Б. 316–382.
Муминов А. Ханафитский мазхаб в истории Центральной Азии /
Под ред. С.М. Прозорова. Алматы, 2015.
Мухтасар ул-виқоя // Ислом. Энциклопедия: А–Ҳ / Шайх
Абдулазиз Мансур таҳрири остида. Тошкент, 2017. Б. 331.
Наджип Э., Благова Г. Тюрки́ язык // Языки мира. Тюркские
языки. [Москва], Бишкек, 1997. С. 126–138.
Раҳимхўжа ибн Алиҳўжа Эшон Шоший. Китобул ҳаж // Назми
Мухтасар ал-Виқоя / Нашрга тайёрловчи ва изоҳли табдил
муаллифи Неъматилла Насруллаев. Тошкент, 2016. Б. 73–85.
Резван Е. ал-Хаджж из России // Ислам на территории бывшей
Российской империи / Cост. и отв. ред. С.М. Прозоров. Т. I.
Москва, 2006. С. 404–408.
Саййид Махмуд Тарази. Хадж китаби (туркистан тилида Имам
Абу Ханифа рахимах Аллах мазхабларига мутабик). Джидда,
/1958–59.
Саййид Маҳмуд Тарозий. Нурул басар / Табдил ва изоҳлар
муаллифи Абдул Азим Зиёуддин. Самарқанд, 2017.
Таниева Г. XVI–XIX аср биринчи ярмида Ўрта Осиё
халқларининг ҳаж зиёрати тарихи. Тошкент, 2021.
Хуснутдинов Ф. Алтин-хан-тура: биобиблиографический очерк.
Journal of Central Asian History. 2022. Vol. 1 (2). Pp. 329–338. DOI:
https://doi.org/10.1163/27728668-12340010.
Хуснутдинов Ф. К вопросу об авторе-составителе «Компендиума
“Достоинства Мухаммада”» на «туркестанском» языке //
Moziydan sado. 2020. № 1 (85). С. 26–28 [c переводом на узб. и
англ. яз., с илл.].
Хуснутдинов Ф. Обзор публикаций по биографии Саййида
Махмуда Тарази – представителя туркестанской эмиграции
ʻуламаʼ: достоинства и лакуны // Meros. 2021. № 1. С. 59–82.
Хуснутдинов Ф. «Туркестанские мусульманские общины… были
лишены этого счастья». История бытования перевода и
толкования Корана Тарази в советском Узбекистане //
Islamology. 2021. № 11 (1). С. 84–103. DOI:
http://dx.doi.org/10.24848/islmlg.11.1.07.
Ал-Қуръон ал-карим маъноларининг таржимаси ва шарҳлар /
Маъноларни таржима ва тафсир қилувчи – Саййид Маҳмуд ибн
Саййид Назир ат-Тарозий ал-Маданий (Олтинхон Тўра). Нашрга
тайёрловчи ва табдил муаллифи Ҳожи Исматуллоҳ Абдуллоҳ.
Иккинчи нашр. Тошкент, 2002.
Ал-Қуръон ул-карим (ўзбек тилида изоҳли таржима) / Таржимон ва
тафсир қилувчи – Саййид Маҳмуд ибн Саййид Назир ат-Тарозий
ал-Мадиний – Олтинхон Тўра. Нашрга тайёрловчи ва табдил
муаллифи Ҳожи Исматуллоҳ Абдуллоҳ. Биринчи нашр. Тошкент,
ал-Ҳаким ат-Термизий. Ҳаж ва унинг сирлари / Араб тилидан
таржимон Жалолиддин Ҳамроқулов. Тошкент, 2015.
Bobrovnikov V. From Moscow to Mecca: Entangled Soviet
Narratives of Pilgrimage in the Unlikely 1965 ḥajjnāme of Fazliddin Muhammadiev // Narrating the pilgrimage to Mecca: historical and
contemporary accounts / Ed. by Marjo Buitelaar, Richard van
Leeuwen. – Boston, 2023. Pp. 221–241.
Bobrovnikov V., Kalinovsky A. Fazliddin Muhammadiev’s Journey
to the “Other World”: The History of a Cold War Ḥajjnāma // Die
Welt des Islams. 2021. Vol. 62 (1). Pp. 21–52. DOI:
https://doi.org/10.1163/15700607-61020007.
Ingram B. Rashid Aḥmad Gangohi // Islam, Judaism, and
Zoroastrianism. Encyclopedia of Indian Religions / Ed. by Z. R.
Kassam, Y. K. Greenberg, J. Bagli. Dordrecht, 2018. Pp. 580–582.
URL: https://doi.org/10.1007/978-94-024-1267-3_860.
Tasar E. Soviet and Muslim: the Institutionalization of Islam in
Central Asia, 1943‒1991. New York, 2017.
##submission.downloads##
##submissions.published##
##issue.issue##
##section.section##
##submission.license##
##submission.copyrightStatement##
##submission.license.cc.by4.footer##Ushbu asar Creative Commons Attribution 4.0 International (CC BY 4.0) litsenziyasi asosida tarqatiladi. Manba ko'rsatilgan holda erkin foydalanish va moslashtirishga ruxsat etiladi.