Туркистонлик мухожир уламолар намояндаси Саййид Маҳмуд Тарозий таржимаи ҳолига оид нашрлар таҳлили: ютуқлар ва камчиликлар

Тарих ва тарихшунослик

##article.authors##

  • Филипп Хуснутдинов

##semicolon##

https://doi.org/10.66803/2021.1.108

##article.abstract##

Ушбу мақолада Туркистон заминининг йирик диний олимларидан бири Саййид Маҳмуд Тарозий таржимаи ҳолига оид эълон қилинган нашрларнинг тарихшунослик таҳлили берилган. У 1930 йил атрофида илк Совет Ўрта Осиёсидан ҳижрат қилиб, кейинги ўттиз йил ичида таниқли диний арбоб, Қуръоннинг Ўрта Осиё туркий тилига сатрма-сатр қилинган биринчи тўлиқ таржимасининг муаллифи ва Яқин Шарқдаги Туркистон диаспораси раҳбарларидан бирига айланди. Унинг ҳаёт йўлини ўрганиш мавзусига қатор тадқиқотлар бағишланган. Яқин Шарқда ҳамда унинг ўз юрти Ўрта Осиё ҳудудида яратилган асарлар шулар жумласидандир. Ушбу мақолада ўтган етмиш йил давомида ёзилган матнларнинг таҳлилини келтиришдан мақсад, асосан, олиб чиқилаётган муаммога доир яратилган тадқиқотларнинг ҳажми ва сифатига баҳо бериш, ҳамда келажакда тузатилиши ва тўлдирилиши лозим бўлган камчилик ва бўшлиқларни кўрсатиб беришга қаратилган. Мақола муаллифи, хусусан, тадқиқотчилар Тарозийнинг таржимаи ҳолини ёзишда архив материалларини деярли жалб қилмаганликлари ва илоҳиётчи олимнинг ўз қаламига мансуб асарлардан ҳам чекланган ҳолда фойдаланганларига эътибор қаратади. Бундан ташқари, уларнинг нашрлари баҳоловчи фикрлардан ҳоли бўлмай, баъзан, бу мавзуда ёзган бошқа муаллифлар ишларидан компиляция шаклида ёзилган ҳам бўлиши мумкин эди. Шундай қилиб, сўнгги ўнйилликларда Тарозий ҳақида кўплаб материаллар пайдо бўлганлигини ҳисобга олсак, уларни танқидий таҳлил қилиш ва қайта кўриб чиқиш талаб қилинади. Бундан ташқари, туркистонлик уламолар эмиграциясининг таниқли вакили бўлган Тарозийнинг интеллектуал биографияси илмий савияда ҳали ёзилмаганлиги ва келажак масаласи эканлигини эътиборга олсак, бу вазифанинг ғоят долзарблиги кўрина бошлайди.

##plugins.generic.usageStats.downloads##

##plugins.generic.usageStats.noStats##

##submission.citations##

‘Абдасаалам ал-Басйуни. Ад-Дуктур Хасан ал-Ма‘айириджи рахимах Аллах таʻала. Ар-Раʼид ал-ʻимлак ал-маджхул. Б.м., [не ранее 2018].

Абдуллаев И. Ватан ишқида яшаган олим // Ёш ленинчи. 1991. № 183 (13.858). 27 ноябрь.

Абдуллаев И. Марказий Осиёда Ислом маданияти. Қисқача маълумотнома. Тошкент, 2005.

Абдуллаев И. Олтинхон Тўра – уламо ва адиб // Миллий тикланиш. 1995. № 17. 3 октябрь.

Абдуллоҳ Ҳ. И. Олтинхон Тўра ва унинг таржима-тафсири // Ал-Қуръон ал-карим маъноларининг таржимаси ва шарҳлар / Маъноларни таржима ва тафсир қилувчи – Саййид Маҳмуд ибн Саййид Назир ат-Тарозий ал-Маданий (Олтинхон Тўра). Ўзбек араб ёзувидан нашрга тайёрловчи ва сўнгсўз муаллифи Ҳожи Исматуллоҳ Абдуллоҳ. 2-нашр. Тошкент, 2002.

Абдуллоҳ Ҳ.И. Олтинхон Тўра ва унинг таржима-тафсири // Ал-Қуръон ул-карим (ўзбек тилида изоҳли таржима) / Таржимон ва тафсир қилувчи – Саййид Маҳмуд ибн Саййид Назир ат-Тарозий ал-Мадиний – Олтинхон Тўра. Ўзбек араб ёзувидан нашрга тайёрловчи ва сўзбоши муаллифи Ҳожи Исматуллоҳ Абдуллоҳ. 1-нашр. Тошкент, 1994.

Абу ‘Иса Мухаммад ат-Термизи. Мухтасар Шама’ил мухаммадийа Имам Термизи / Перев. на «туркестанский» язык Саййид Махмуд Тарази. Ташкент, 1990 (в арабской графике).

Абу Исо Термизий. Аш-Шамоил ан-набавийа / Таржимон: Саид Маҳмуд Тарозий. Тузувчи: У. Уватов. Тошкент, 1993.

Алимханова М. Великий изгнанник // Знамя труда. 2013. № 62 (17778). 30 мая.

Бавазир Мухаммад. Ал-Андиджани: йутарджим ли-аʻлам билад Ма вараʼ ан-нахр // Ар-Рийад. 1435/2014. № 16826. 21 рамадан / 19 июля (URL:https://www.alriyadh.com/953830# (дата обращения: 18.03.2021)).

Жалилов С. Бухорийлар қиссаси (Муҳожират тарихидан лавҳалар). Тошкент, 2006.

Жалилов С. Икки буюк аллома. Тошкент, 2014.

Жалилов С. Сайид Маҳмуд Тарозий – Олтинхон Тўра. Тошкент, 1997.

Жалилов С. Саййид Маҳмудхон Тарозий // Ҳидоят. 2009. № 11. Б. 18–19.

Мансур б. ʻАбдалбаки ал-Андиджани ал-Бухари. ʻУламаʼ Мавараʼан-нахр ал-мухаджирин ли-л-Харамайн. Стамбул, 1434/2013.

Мансур б. ʻАбд ал-Баки ал-Бухари. ʻУламаʼ Ма вараʼ ан-нахр ал-мухаджирин ила-л-Мадина ал-Мунаввара ва-л-Кахира фи-л-карн 14 ал-хиджри ва-асарухум ал-фикрийа ва-л-адабийа ва-с-сакафийа фи-л-махджар // Абхас муʼтамар «Исхамат билад Мавараʼан-нахр фи исраʼ ал-хадара ал-исламийа» (ад-даура ас-санийа – ибрил, 2019) / Иʻдад ва-тахрир дуктур Саʻд Мухаммад ʻАбд ал-Гаффар. Ал-Джузʼ ас-сани. Матрух, 1440/2019. С. 49–78.

Манько С. Свет высшей духовности // Знамя труда. 2005. № ?. 17 ноября.

Мукарамхонов Н. Автор первого узбекского толкования // Хидаят. 2019. Специальный выпуск. С. 7.

Мукарамхонов Н. Яқин ўтмишимизнинг буюк мутафаккири Олтинхон Тўра Тарозий ўзбек тилидаги илк тафсир муаллифи // Ҳидоят. 2018. № 3. Б. 27.

Муминов Б., Алимханов В. Просветитель из Тараза // Знамя труда. 2005. № ?. 12 ноября.

Мухаммад-Амин Ислами ат-Туркистани. Такдим // Ат-Тарази, Саййид Махмуд б. Назир. Ал-Касаʼид ал-махмудийа / Сост. и отв. ред. Мухаммад-Амин Ислами ат-Туркистани. Джидда, 1394/1974.

Мухаммад-Амин Ислами ат-Туркистани. Тарджама муджаза ли-л-‘аллама ан-назим ал-кабир // Ат-Тарази, Махмуд б. ас-Саййид Назир. Ан-Назм ал-хави ли-‘акидат ал-имам ат-Тахави. Джидда, 1394/1974.

Мухаммад-Амин Ислами ат-Туркистани. Тарджама муджаза ли-н-назим ал-кабир // Ат-Тарази, Махмуд б. ас-Саййид Назир. Ан-Назм ал-хави ли-‘акидат ал-имам ат-Тахави. Египет (Миср), 1375/1956.

Мухаммад-Амин Ислами Туркистани. Муаллифнинг муҳим асарларидин баъзилари // Ан-Навави, Мухйи ад-дин Аби Закарийа Йахйа б. Шараф. Рийад ас-салихин / Перев. на «туркестанский» язык и ком.-рии аш-шайха ас-Саййида Махмуда б. ас-Саййида Назира ат-Тарази ал-Мадани. Т. 1–3. 2-е изд. Джидда, 1402/1981 г.

Мухаммад-Амин Ислами Туркистани. Муаллифнинг муҳим асарларидин баъзилари // Ан-Навави, Мухйи ад-дин Аби Закарийа Йахйа б. Шараф. Рийад ас-салихин / Пер. на «туркестанский» язык и ком-рии аш-шайха ас-Саййида Махмуда б. ас-Саййида Назира ат-Тарази ал-Мадани. Т. 1–3. 3-е изд. Джидда, б.д.

Мухаммад-Амин Ислами Туркистани. Муаллифнинг муҳим асарларидин баъзилари // Саййид Махмуд ат-Тарази. Нур ал-басар. Джидда, 1412/1991–1992.

Ражабов Қ. Олтинхон тўра // Ислом. Энциклопедия: А–Ҳ. Тошкент, 2004. Б. 189–190.

Ражабов Қ. Олтинхон тўра // Ислом. Энциклопедия: А–Ҳ. Тошкент, 2017. Б. 370–371.

Ражабов Қ. Олтинхон тўра // Ўзбекистон миллий энциклопедияси. Т. 6. Тошкент, 2003. Б. 530.

Саййид Маҳмуд Тарозий. Нурул басар / Табдил ва изоҳлар муаллифи Абдул Азим Зиёуддин. Самарқанд, 2017.

Уватов У. Мударрис. Саййид Маҳмуд Тарозий ҳаёти ва фаолияти ҳақидаги дастлабки маълумотлар // Халк сўзи. 1994. № 87 (835). 4 май.

Хасан ‘Абд ал-Маджид ал-Ма‘айириджи. Тарджамат хайат ал-муʼаллиф // Кур’ан карим / Мутарджам ва-мухашша би-л-луга ат-туркистанийа би-калам ал-‘аджиз ас-Саййид Махмуд б. ас-Саййид Назир ат-Тарази ал-Мадани. Катар, 1993.

Хашимов М. Религиозные и духовные памятники Центральной Азии. Алматы, 2001.

Хуснутдинов Ф. Р. К вопросу об авторе-составителе компендиума «Достоинства Мухаммада» на «туркестанском» языке / Moziydan sado. 2020. № 1 (85). С. 26–27.

Хуснутдинов Ф. Р. Предварительное исследование перевода Корана и тафсира Тарази – от анализа текста к истории его бытования // «Новые перспективы в изучении исламской культуры, истории и искусства в Узбекистане» (Материалы международной конференции, посвящённой памяти академика Убайдуллы Каримова). Tashkent – Istanbul, May 28, 2021. С. 439–447.

Хуснутдинов Ф. Р. «Человек, которого нельзя забывать»: к истории знакомства Мусы Бигеева и Саййида Махмуда Тарази // Ислам в современном мире. 2021. № 3 (17). С. 165–176.

Аш-Шайх Касим Сиддики [ал-Киргизи]. Ас-Саййид Махмуд бин ас-Саййид Назир ат-Тарази (Алтун-хан-тура). Б. м., б. д. (на арабском языке).

Қосимов Э. Олтинхон тўра васияти. Ислом оламида донг таратган машҳур ватандошимиз ва унинг оила аъзолари саргузаштлари // Тошкент ҳақиқати. 1991. № 221 (10.217). 15 ноябрь.

Қосимов Э. Отажон, мен қизингизман... «Олтинхон тўра васияти» мақоласи изидан // Тошкент ҳақиқати. 1991. № 232 (10.228). 30 ноябрь.

Ҳайитов Ш. А. ХХ аср ўзбек муҳожирлиги тарихи /Т.ф.д. … дисс.: 07.00.01 / Ҳайитов Шодмон Аҳмадович. Тошкент, 2009.

Ҳайитов Ш. А. Ўзбек муҳожирлиги тарихи (1917–1991 йиллар). Тошкент, 2008.

Ҳамроқулова Ш. Тарозлик икки олим ҳақида // Имом ал-Бухорий сабоқлари. 2011. № 1. Б. 21–23.

Ҳамроқулова Ш. Тарозлик икки олим ҳақида // Имом ал-Бухорий сабоқлари. 2011. № 2. Б. 99–100.

Ҳамроқулова Ш. Қозоғистондаги ўзбекларнинг Республика фан ва маданияти ривожига қўшган ҳиссаси (1925–2015 йй.) / PhD … дисс.: 07.00.03 / Ҳамрақулова Шоҳиста Шамшидиновна. Самарқанд, 2020.

Hamrokulova Ş. Qozog’istonlik olimlarning islomshunoslik fanining rivojiga qo’shgan hissasi // Academic Tarih ve Düşünce Dergisi İlkbahar. 2018. Vol. 5. № 14. Ss. 171–179.

URL: https://www.facebook.com/mahmudtarazi (дата обращения: 01.06.2021).

URL: https://www.facebook.com/ الشيخ محمود طرازي - - -Sheikh-Mahmood-Tarazy-139345199442023/community/?ref=page_internal (дата обращения: 01.06.2021).

##submission.downloads##

##submissions.published##

2021-12-03

##issue.issue##

##section.section##

Articles