“Баҳр ал-асрор” асаридаги этник маълумотларга оид мулоҳазалар

Манбашунослик

##article.authors##

  • Акбар Идиев

##semicolon##

https://doi.org/10.66803/2021.1.65

##semicolon##

Маҳмуд ибн Вали##common.commaListSeparator## Бухоро хонлиги##common.commaListSeparator## Мовароуннаҳр,##common.commaListSeparator## Дашти Қипчоқ##common.commaListSeparator## этнос##common.commaListSeparator## этногенез,##common.commaListSeparator## “Баҳр ал-асрор”.

##article.abstract##

Ҳозирги вақтда Аштархонийлар ҳукмдорлиги (1601–1756) даврига оид маълум тадқиқотлар яратилган бўлса-да, бироқ этник тарих билан боғлиқ изланишлар жуда кам ва бу мавзуни кенгроқ ёритиш масаласи бирламчи манбаларни жалб этиш билан боғлиқ. Маҳмуд ибн Амир Валининг “Баҳр ал-асрор фи маноқиб ал-ахёр” (“Яхшилар таржимаи ҳоли ҳақида сирлар денгизи”; 1640 йилга қадар бўлган воқеаларни ўз ичига олади) асари Аштархонийлар даврининг муҳим манбаларидан бири ҳисобланади. Ҳозирги мақолада мазкур асардаги Мовароуннаҳр этник тарихи билан боғлиқ маълумотлар таснифи амалга оширилиб, таҳлил қилинди. Мазкур мақолада Маҳмуд Ибн Валининг “Баҳр ал-асрор” асари орқали Мовароуннаҳр аҳолисининг шу даврдаги этник тарихи, уруғ қабила номлари, маҳаллий қабилаларнинг яшаш турмуш тарзи, худудий географияси, аҳоли миграцияси ва хўжалиги тўғрисидаги маълумотлар мазкур даврга оид бўлган қўшимча манба ва адабиётлар асосида таҳлил қилинади. Қиёсий тизимли таҳлил асосида Ўзбекистон ҳудудида XVII асрнинг биринчи ярмида 50 дан ортиқ қабила номи келтирилгани, аштархоний сулолаларнинг қўшни давлатлар билан ўзаро урушлари маҳаллий аҳоли миграциясига сабаб бўлгани аниқланди. Манбанинг муҳим жиҳати муаллиф айнан шу давр тўғрисида маълумотларни келтириши ўрганилди. Мазкур давр тарихини ёритишга хизмат қилувчи кейинги тадқиқотлар учун зарур тавсия ва хулосалар берилди. 

##plugins.generic.usageStats.downloads##

##plugins.generic.usageStats.noStats##

##submission.citations##

Алексеев А.К. Политическая история Тукай-Тимуридов: по материалам персидского исторического сочинения Бахр ал-асрар. Санкт–Петербург, 2006.

Асқаров А. Ўзбек халқининг келиб чиқиш тарихи. Тошкент, 2019.

Ахмедов Б.А. Значение письменных памятников в изучении этнической истории узбеков // Материалы к этнической истории населения Средней Азии. Ташкент, 1988. С. 14–30.

Ахмедов Б.А. Историко-географическая литература Средней Азии XVI–XVIII вв.: (Письменные памятники). Ташкент, 1985.

Ахмедов Б.А. Маҳмуд ибн Вали и его энциклопедический труд // Общественные науки в Узбекистане, 1969, № 11. С. 62–65.

Бартольд В.В. Отчет о командировке в Туркестан // Сочинения: В 9 т. Т.VIII. Москва, 1973. С. 170–196.

Бартольд В.В. Церемониал при дворе узбекских ханов в XVII в. // Сочинения: В 9 т. Т.II, Ч.2. Москва, 1964. С. 388–399.

Биноий. Шайбонийнома. ЎзР ФАШИ қўлёзмаси, инв. № 3422.

Махмуд б. Вали. Бахр ал-асрар Ксерокоп рук. б-ки India Office № 575.

Махмуд ибн Вали. Море тайн относительно доблестей благородных. (География) / Введение, перевод, примечания Б.А.Ахмедова. Ташкент, 1977.

Низомиддинов И. ХVI–ХVII асрларда Ўрта Осиё-Ҳиндистон муносабатлари. Тошкент, 1966. 12. Пищулина К. А. «Бахр ал-асрар» Махмуда ибн Вали как источник по социально-экономической истории Восточного Туркестана XVI—XVII вв. // Казахстан, Средняя и Центральная Азия в XVI—XVIII вв.". Алма-Ата, 1983.С. 34–88.

Семенов А.А. Первые шейбаниды и борьба за Мавераннахр//Труды академии наук Таджикской ССР. Т. XII. 1954. C. 109–150.

Собрание восточных рукописей академии наук Республики Узбекистан. История / Подг. к изд. Д.Юсупова, Р.Жалилова. Ташкент, 1998.

Таварих-и гузиде, нусрат-наме. / Исследование, критический текст, аннотирован ноеоглавление и таблиц а сводных оглавлений А.М. Акрамова. Ташкент, 1967.

Тарихи Абулхайрхоний. РФ ФАШҚИ қўлёзмаси, инв. С 478.

Веселовский, Н. И. Иван Данилович Хохлов. (Русский посланник в Персию и Бухару в XVII веке) / Н.И. Веселовский. Санкт–Петербург, 1891.

Ҳофиз Таниш Бухорий. Шарафномайи шоҳий (Абдулланома). ЎзР ФАШИ қўлёзмаси, инв. № 2207.

Ҳасанов.Ҳ. Сайёҳ олимлар. Тошкент, 1981.

Alekseev A.K. Mahmud b. Wali and his «Bahr al-asrar» // Manuscripta Orientalia. 2005. Vol. 11. No. 2. P. 3–10.

Bilal Çelik M. Şibanîler ve Astrahanîler Devri Yerli Vakayinameleri / History Studies: International Journal of History, sy. 4/2, Temmuz 2012. S. 95–119.

Mahmud b. Amir Wali Balkhi. Bahr Al-Asrar Fi Marifat Il-Akhyar of Mahmud B. Amir Wali Balkhi. Vol. I. 1996.

Mahmud b. Amir Wali Balkhi. Bahr Al-Asrar Fi Marifat Il-Akhyar of Mahmud B. Amir Wali Balkhi. Edited by Rizaul Islam. Idara-e adabiyat-e urdu. Haydarabad. 1980.

Malikov A. “92 Uzbek Tribes” in Official Discourses and the Oral Traditions from the sixteenth to nineteenth centuries / Zolotoordynskoe obozrenie=Golden Horde Review. 2020. Vol. 8, no. 3. Pp. 515–532. DOI: 10.22378/2313–6197. 2020–8–3. 515–532.

Tulibayeva Zh.M. “Bahr al-asrar fi manakib al-ahjar” kak istoricheskij istochnik / Vestnik KazNU. Seriya Vostokovedeniya. Almaty, 2003. № 4 (25). S. 80–89. (in Russ.).

##submission.downloads##

##submissions.published##

2021-12-03

##issue.issue##

##section.section##

Articles