“ЭЛЧИ”, “ЭЛЧИЛИК” АТМАЛАРИНИНГ ТАДРИЖИЙ ТАРАҚҚИЁТИ ТАРИХИДАН

Tilshunoslik

##article.authors##

  • Хабибулло Нурутдинов Ўзбекистон Республикаси Фавқулодда вазиятлар вазирлиги Халқаро ҳамкорлик бошқармаси бош мутахассиси, Мирзо Улуғбек номидаги Ўзбекистон Миллий университети тарих факультети мустақил тадқиқотчиси.

##semicolon##

https://doi.org/10.66803/2024.2.27

##semicolon##

ил/эл,##common.commaListSeparator## илчи/элчи,##common.commaListSeparator## элчилик,##common.commaListSeparator## тинчлик,##common.commaListSeparator## дипломатия##common.commaListSeparator## тарихи

##article.abstract##

Мақолада қадимги даврдан ҳозирга қадар муомалада бўлиб
келаётган элчи сўзига боғлиқ атамаларнинг тадрижий тараққиёт
босқичлари ўрганилди. Тадқиқот давомида қадимги ва замонавий
туркий тиллар луғатларидан фойдаланилган ҳолда ушбу атама ва унга
боғлиқ сўз ўзаги ва иборалар тизимли таҳлил қилинди. Тарихий
манбаларда қайд этилган мазкур сўз, ибора ва жумлалар ҳозирги давр
нуқтаи назаридан кўриб чиқилди.
Мақолада асосан элчи, элчилик сўзларининг ўзаги бўлган
“ил/эл”га нисбатан таҳлил ишлари амалга оширилди. Бунда бир қатор
хорижий, маҳаллий манбалар ўрганилиб, қиёсий тадқиқ қилинди.
“Ил/эл” сўзларига нисбатан яқин ўтмишдан, ҳозирга қадар очиқ қолиб
келаётган хорижий ва маҳаллий илмий тўхтамга асосли таҳлиллар
берилди. Шунингдек, элчи, элчилик сўзларининг дипломатия соҳасига
оид қўлланилиши тарихий нуқтаи назаридан ёритилди.

##plugins.generic.usageStats.downloads##

##plugins.generic.usageStats.noStats##

##submission.citations##

Абдураззоқ Самарқандий. Матлаи саъдайн ва мажмаи бахрайн /

Форс тилидан таржима, сўзбоши ва изоҳлар муаллифи

Асомиддин Ўринбоев. II жилд, 1–3 қисмар. 1405–1470 йиллар

воқеалари. – Тошкент, 2008.

Азәрбайчанча–русча лүғәт / Редакторү H.Hүсейнов. – Баки, 1941.

Аттуҳфатуз закияту филлуғатит туркия [Туркий тил (қипчоқ тили)

ҳақида ноёб туҳфа] / Таржимон ва нашрга тайёрловчи

С.М. Муталлибов. Масъул муҳаррир Ф.Абдуллаев. – Тошкент, 1968.

Ахмедов Б.А. Государство кочевых узбеков. – Москва, 1965.

Бабур-наме. Литография. – Казань, 1857.

Бабур-наме. Записки Бабура / Ответственный редактор С. Азимджанова, перевод М. Салье. – Тошкент, 1958.

Бектұров Ш., Бектұрова А. Қазақша-орысша сөздік. – Астана,

Бичурин Н.Л. (Иакинф). Собрание сведений о народах, обитавших

в Средней Азии в древние времена / Отв.редактор С.П. Толстов.

Т. I–II. – Москва–Ленинград, 1950.

Большой академический монгольско-русский словарь. В четырех

томах / Под общ. ред. А. Лувсандэндэва и Ц. Цэдэндамба.

– Москва, 2001.

Будагов З. Сравнительный словарь турецко-татарских наречий.

Т.I. – Санкт-Петербург, 1869.

Гумилёв Л.Н. Древние тюрки. – Москва, 2004.

Девону луғатит турк. Индекс-луғат / Ғ. Абдураҳмонов ва С. Муталлибовларнинг иштироки ва таҳрири остида. – Тошкент, 1967.

Древнетюркский словарь / Редакторы: В.М. Наделяев, Д.М. Насилов,

Э.Р. Тенишев, А.М. Щербак. – Ленинград, 1969.

Заҳириддин Муҳаммад Бобир. Бобирнома / В.Зохидов сўз боши ва

таҳрири. Нашрга тайёрловчилар П. Шамсиев, С. Мирзаев.

– Тошкент, 1960.

Заҳириддин Муҳаммад Бобур. Бобурнома / Масъул муҳаррир:

М. Саъдий, махсус муҳаррир: Н. Комилов. – Тошкент, 2008.

Заҳириддин Муҳаммад Бобур энциклопедияси / – Тошкент, 2014.

Калмыцко-русский словарь / Под ред. Б.Д. Муниева. Сост.:

Э.Ч. Бордаев, Р.А. Джамбинова и др. – Москва, 1977.

Козин С.А. Сокровенное сказание. Монгольская хроника 1240 г.

под названием Mongгol-un niгuča tobčiyan. Юань чао би ши.

Монгольский обыденный изборник. Т.I. / Введение в изучение

памятника, перевод, тексты, глоссарии. Отв. ред. А.П. Баранников.

Предисловие Н.Н. Поппе. – Москва-Ленинград, 1941.

Киргизско-русский словарь. В двух книгах. Около 40 000 слов /

Сост. К.К. Юдахин. Кн.2, Л-Я. – Фрунзе, 1985.

Маҳмуд Кошғарий. “Девону луғатит турк.” (“Туркий сўзлар

девони”) / Таржимон ва нашрга тайёрловчи С.М. Муталлибов.

I жилд. – Тошкент, 1960.

Носируддин Бурҳониддин Рабғузий. Қисаси Рабғузий. Биринчи

китоб / Нашрга тайёрловчилар: Э.И. Фозилов ва бқ. Тошкент, 1990.

Озарбайжон Республикаси Ташқи ишлар вазирлигининг веб

саҳифасидан https://mfa.gov.az/files/MFA_June_2024.pdf

Персидско-русский словарь / Составители: М.Н. Османов,

Д.Х. Дорри и др. Т. I. – Москва, 1985.

Пигулевская Н.В., Якубовский А.Ю., Петрушевский И.П., Строева

Л.В., Беленицкий А.М. История Ирана с древнейших времен до

конца XVIII века. – Ленинград, 1958.

Радлов В. Опытъ словаря тюркскихъ наречий. Т.I. Гласные.

– Санкт-Петербургъ, 1893.

Раҳматуллаев Ш. Ўзбек тилининг этимологик луғати (туркий

сўзлар). – Тошкент, 2000.

Скрынникова Т.Д. Статус и функции послов Чингис-хана // Altaic

and Chagatay Lectures. Studies in Honour of Éva Kincses-Nagy.

Edited by István Zimonyi. Szeged, 2021. – С. 371–379.

Турецко-русский словарь / Сост.: А.Н. Баскаков, Н.П. Голубева

и др. – Москва, 1977.

Туркия Республикаси Ташқи ишлар вазирлигининг веб саҳифасидан

https://viyana-be.mfa.gov.tr/Mission/ShowAnnouncement/408109.

Туркманистон Ташқи ишлар вазирлигининг веб саҳифаси

https://www.mfa.gov.tm/tk/consulates (31.05.2024).

Түркменче-русча сөзлүк. / Сост.: Аксаков К. и др. – Москва, 1968.

Шомақсудов Ш., Шораҳмедов Ш. Маънолар махзани / Нашрга

тайёрловчилар: Д. Шораҳмедов, М. Аминов. – Тошкент, 2001.

Шониёзов К. Ўзбек халқининг шаклланиш жараёни. – Тошкент,

Юсуф Хос Ҳожиб. Қутадғу билиг (“Саодатга йўлловчи билим”).

Транскрипция ва ҳозирги ўзбек тилига тавсиф / Нашрга

тайёрловчи: Қ. Каримов. – Тошкент, 1971.

Ўзбек дипломатияси тарихидан. Тарихий очерклар ва лавҳалар /

Академик М.М. Хайруллаев умумий таҳрири остида. – Тошкент,

Ўзбек тилининг изоҳли луғати / Таҳрир ҳайъати: Э. Бегматов ва бқ.

II жилд. – Тошкент, 2006.

Ўзбек тилининг изоҳли луғати / Таҳрир ҳайъати: Э.Бегматов ва бқ.

V жилд. – Тошкент, 2008.

Ўзбекистон тарихи. Ўзбекистон дипломатияси тарихи (Қадимги

замонлардан ҳозирги кунгача) / Масъул муҳаррир: А.Х. Камилов.

VI жилд. – Тошкент, 2019.

Қирғизистон Республикаси Ташқи ишлар вазирлигининг веб

саҳифасидан https://mfa.gov.kg/ru/dm/posolstvo-kyrgyzskoyrespubliki-v-avstriyskoy-respublike--postoyannoe-predstavitelstvokyrgyzskoy-respubliki-pri-mezhdunarodnyh-organizaciyah-v-g-vena.

Қозоғистон Республикаси Ташқи ишлар вазирлиги веб саҳифасидан

https://www.gov.kz/memleket/entities/mfa/page/contacts/kontaktyzagranuchrezhdeniy-kazahstana?lang=ru.

Ғуломов А., Тихонов А., Қўнғуров Р. Ўзбек тили морфем луғати.

– Тошкент, 1977.

Ҳожиев А. Ўзбек тили сўз ясалиши тизими / Олий ўқув

юртларининг филология факультетлари ўқитувчи ва талабалари

учун қўлланма. – Тошкент, 2007.

Abû Hayyân. Kitab al-idrâk li-lisân al-Atrâk. Neşr. A.Caferoğlu,

– İstanbul, 1931.

Bahaeddin Ögel. Türk kültürünün gelişme çağları. – İstanbul, 1971.

Dictionnaire turc-français: supplément aux dictionnaires publiés

jusqu'à ce jour. Volume I / par A.-C. Barbier de Meynard. Paris, 1881.

Edward A. Allworth. The modern Uzbeks: from the fourteenth century

to the present: a cultural history / Stanford University, 1990.

Eduard Chavannes. VI. Documents sur les Tou-kiue (Turcs)

occidentaux. – St.Petersbourg, 1903.

Gerhard Doerfer. Türkische und Mongolische Elemente im

Neupersischen. Band II. Franz Steiner Verlag GmbH, Wiesbaden, 1965.

İsmet Zeki Eyuboğlu. Türk dilinin etimoloji sözlüğü. Sosyal Yayınlar,

İstanbul, 1988.

Memoires De Baber (Zahir-ed-din-Mohammed) Fondateur de la

dynastie mongole dans l’Hindoustan. Traduits pour la premiere fois sur

le texte djagatai par A. Pavet De Courteille. Tom premier. – Paris,

Memoirs of Zehir-ed-din Muhammed Babur Emperor of Hindustan

Written by himself, in the Chagatai turki and translated by John

Leyden, and William Erskine, annotated and revised by sir Lucas King.

In two volumes. Volume I. – Humphrey Milford, 1922.

Pavet de Courteille. Dictionnaire turk-oriental. Destine principalement

a faciliter la lecture des ouvrages de Babur, d’Abul-Gazi et de Mir-AliChir-Nevai. – Paris, 1870.

Rachewiltz Igor de. Index to the Secret History of the Mongols.

Indiana University Publications. Uralic and Altaic Series. Vol.121.

– Bloomington, 1972.

Reşit Rahmeti Arat. Baburname – Babur’un hatıratı. I. İstanbul, 1970.

Reşid Rahmeti Arat. Kutadgu bilig. İstanbul, 1947.

Sir Gerard Clauson. An Etymological Dictionary of Pre-ThirteenthCentury Turkish. Oxford, 1972.

The Babur-nama in English (Memoirs of Babur). Translated from the

original Turki Text of Zahiru’d-din Muhammad Babur Padshah Ghazi

by Annette Susannah Beveridge. Vol. I. Luzac & CO. – London, 1922.

The Tarikh-i Rashidi of Mirza Muhammad Haidar, Dughlat.

A history of the Moghuls of Central Asia / The translation by

E. Denison Ross. – London, 1895.

Yusuf Has Hacib. Kutadgu bilig. Günümüz Türkçesine Uyarlayan

Muzaffer Tunçel. Ankara, Gençlik spor yayınları, 2019.

##submission.downloads##

##submissions.published##

2024-12-31

##issue.issue##

##section.section##

Articles