“Бадойиъ ал-бидоя” девонининг тузилиши Алишер Навоий шеърияти тарихида муҳим ҳодиса сифатида
Adabiyotshunoslik
##semicolon##
https://doi.org/10.66803/2024.1.22##semicolon##
Алишер Навоий,##common.commaListSeparator## Бадойиъ ал-бидоя,##common.commaListSeparator## қўлёзма,##common.commaListSeparator## девон,##common.commaListSeparator## девончилик анъаналари,##common.commaListSeparator## дебоча,##common.commaListSeparator## жанр,##common.commaListSeparator## ғазал,##common.commaListSeparator## таржиъбанд,##common.commaListSeparator## Ўзбекистон Фанлар академияси Абу Райҳон Беруний номидаги Шарқшунослик институти.##article.abstract##
Туркий адабиёт тарихида Алишер Навоийдек (1441–1501)
шоирнинг майдонга келишини алоҳида ҳодиса, шоирнинг ўз
шеърларини жамлаб, “Бадойиъ ал-бидоя” девонини тузганини алоҳида
ҳодиса сифатида баҳолаш мумкин. Боиси Навоийнинг ўзи томонидан
тартиб берилган “Бадойиъ ал-бидоя” девоничалик композицион иш
ҳали яратилмаган эди. Туркий девончилик тарихида дебоча илова
қилиш анъанаси айнан “Бадойиъ ал-бидоя”дан бошланди. Ушбу
девоннинг аввалида “Ашрақат мин акси шамси-л-каси анворил ҳудо”
мисрали катта фалсафий маъно ташувчи ғазалнинг келиши, унда
“Кетур соқий, ул майки, субҳи аласт” мисраси билан бошланувчи
таржиъбанднинг мавжудлиги алоҳида композицион асарлар –
шеърлардан ташкил топган девоннинг гўзал сюжетини ҳосил қилган
дейиш мумкин.
“Бадойиъ ал-бидоя” Навоий шеъриятининг ўсмирлик ва
йигитлик лирикасини ўзида ташиётгани ва муаллиф ўзининг илк
девонига берган катта эътибори натижасида юзага келгани билан ҳам
аҳамиятлидир. “Бадойиъ ал-бидоя” девони қўлёзмалари ҳақида бир
қанча илмий ишлар амалга оширилган. “Бадойиъ ал-бидоя”нинг янги
аниқланган қўлёзмалари таркиби аввал маълум бўлганлари билан
қиёсий ўрганилиши натижасида ушбу девоннинг тузилиши
масаласида ишончли хулосалар ўртага чиқиши мумкин. Мазкур
тадқиқотда “Бадойиъ ал-бидоя” девони туркий адабиёт тарихида
муҳим ҳодиса сифатида параллел яратилган бошқа девонлар билан
қиёсий ўрганилади.
##plugins.generic.usageStats.downloads##
##submission.citations##
Абдуғафуров А. “Бадоеъ ул-бидоя”нинг тузилиш санаси // Ўзбек
тили ва адабиёти. Тошкент, 1989. № 4. Б. 3–9.
Абдуғафуров А. “Хазойин ул-маоний” жумбоқлари (биринчи
мақола) // Ўзбек тили ва адабиёти. № 4–6. Тошкент, 1994. Б. 9–16.
Абдуғафуров А. “Хазойин ул-маоний” жумбоқлари (иккинчи
мақола) // Ўзбек тили ва адабиёти. № 1. Тошкент, 1995. Б. 10–18.
Абдуғафуров А. “Хазойин ул-маоний” жумбоқлари (учинчи
мақола) // Ўзбек тили ва адабиёти. № 6. Тошкент, 1998. Б. 3–10.
Абдуғафуров А. “Хазойин ул-маоний” жумбоқлари // Ўзбек тили
ва адабиёти. № 5. Тошкент, 2000. Б. 3–11.
Абу Райҳон Беруний. Ҳиндистон. Танланган асарлар. II том.
Тошкент, 2022.
Алишер Навоий. “Бадойиъ ал-бидоя”нинг Баку нусхаси.
Озарбайжон БА Қўлёзмалар институти, № 3010. 889/1484 й.
Алишер Навоий. “Бадойиъ ул-бидоя”нинг Истанбул нусхаси.
Туркия, Сулаймония, Ая София № 3981. Ҳирот, 889/1484–85 й.
Кўчирувчи: Султонали Машҳадий.
Алишер Навоий. “Бадойиъ ул-бидоя”нинг Лондон нусхаси.
Британия музейи, № 401. 887/1482–83 й.
Алишер Навоий. “Бадойиъ ул-бидоя”нинг Машҳад нусхаси.
Китобхонайи Остони Қудси Разавий, № 4783. Жумоди I,
/1491 й. март-апрел. Кўчирувчи: Дарвеш Муҳаммад Тоқий.
Алишер Навоий. “Бадойиъ ул-бидоя”нинг Париж нусхаси.
Франция миллий кутубхонаси, № 746. 885/1480–81 й.
Алишер Навоий. “Бадойиъ ул-бидоя”нинг Теҳрон нусхаси.
Ислом шўро мажлиси кутубхонаси, № 14197. 888 йил сафар ойи /
йил март-апрель.
Алишер Навоий. “Бадойиъ ул-бидоя”нинг Теҳрон II нусхаси.
Эрон миллий кутубхонаси, № 1082924. 906/1500–01 й.
Алишер Навоий. “Бадойиъ ул-бидоя”нинг Тошкент нусхаси. ЎзР
ФА АдМ, № 216. Ҳирот, 891/1486 й. Кўчирувчи: Али ибн Нур.
Алишер Навоий. Бадойиъ ул-бидоя / Текстни тузувчи: Ш. Шарипов.
МАТ. Йигирма томлик, биринчи том. Тошкент, 1987.16. Алишер Навоий. Илк девон. 1466 йили кўчирилган қўлёзманинг
факсимиле нашри / Нашрга тайёрловчи: Ҳ. Сулаймон. Тошкент,
Алишер Навоий. Куллиёт. Тўпқопи кутубхонаси, Реван фонди:
№ 808. Ҳирот, 901/1496–97. Кўчирувчи: Дарвеш Муҳаммад Тоқий.
Алишер Навоий. Муҳокамат ал-луғатайн. Франция миллий
кутубхонаси. № Supl. Turc. 317. Кўчирувчи: Али Ҳижроний
(Қ. Содиқов нашрига илова қилинган факсимиледан фойдаланилди).
Алишер Навоий. Муҳокамату-л-луғатайн / Қ. Содиқов таҳлили,
табдили ва талқини остида. Тошкент, 2017.
Алишер Навоий. Оққуюнли мухлислар девони. 1471 йили
кўчирилган қўлёзманинг факсимиле нашри / Нашрга тайёрловчи:
А. Эркинов. Tokyo, 2015.
Алишер Навоий. Фарҳод ва Ширин. ЎзР ФАШИ қўлёзмаси,
№ 5018. 889/1484 й.
Алишер Навоий. Хазойинул маъоний – Ғаройибус-сиғар /
Қиёсий матнни тузувчи, сўзбоши ва иловалар муаллифи:
Ҳ. Сулаймонов. Тўрт томлик. Биринчи том. Тошкент, 1987.
Болтабаев С. Навоий девонининг шоир ҳаётлигида кўчирилган
янги топилган нусхаси ҳақида // Алишер Навоий ва Шарқ
Ренессанси (халқаро симпозиум материаллари). Тошкент, 2022.
Б. 438–466.
Волин С. Описание рукописей произведений Навои в
ленинградских собраниях // Алишер Наваи / Под ред. К. Боровкова.
Москва–Ленинград, 1946. С. 203–235.
Жўрабоев О. Навоий асарлари қўлёзма ва матнларини
ўрганишнинг баъзи масалалари // Алишер Навоий ва XXI аср.
Тошкент, 2016. Б. 32–38.
Имомназаров М. XXI аср: Алишер Навоий лирик мероси
матншунослиги муаммолари. Тошкент, 2021.
Имомназаров М. Алишер Навоий лирик мероси
матншунослигининг долзарб масалалари // Алишер Навоий ва
XXI аср. Тошкент, 2017. Б. 6–10.
Имомназаров М. Мусулмон минтақа маданияти ривожида “мажоз
тариқи” босқичи. 2-китоб. Алишер Навоий. Тошкент, 2022.
Имомназаров М. Уч девон муқоясаси (Алишер Навоий шеърияти
лирик жанрлар хронологиясига доир) // Алишер Навоий ва XXI аср.
Тошкент, 2018. Б. 12–17.
Куделин А.Б. Алишер Навои – родоначальник узбекской
литературы (К 575-летию со дня рождения) // Известия РАН. Серия
литературы и языка. 2016. Том 75, No4. C. 5–11.
Куделин А.Б. Алишер Навоий – ўзбек адабиёти асосчиси
(Навоий таваллудининг 575 йиллигига) / Journal of Central Asian
Renaissance. 2021. Special Issue 1. Рp. 33–41.
Мадалиева О. Алишер Навоий “Бадойиъ ул-бидоя” девони ва
унинг қўлёзмалари // Профессор Ҳамид Сулаймон номидаги ёш
матншуносларнинг илмий-амалий республика конференсияси
материаллари тўплами. Тошкент, 2023. Б. 6–11.
Мадалиева О. Алишер Навоий “Бадойиъ ул-бидоя” девонининг
Машҳад қўлёзмаси// Алишер Навоий ва ХХI номли халқаро
илмий-амалий конференсияси материаллари. Тошкент–Боку,
Б. 209–218.
Мадалиева О. Алишер Навоий “Бадойиъ ул-бидоя” девонининг
ўрганилиш тарихи // Алишер Навоий ва ХХI номли халқаро
илмий-амалий конференсияси материаллари. Тошкент–Бурса,
Б. 400–408.
Мадалиева О. Алишер Навоий девонлари қўлёзмаларининг
таркибий-қиёсий тадқиқи. Тошкент, 2021.
Нагиева Ж. Бакинские рукописи Алишера Навои. Баку, 1986.
Рамазонов Н. Алишер Навоийда “таҳрирни таҳрир” // Ўзбек тили
ва адабиёти. Тошкент, 2006/1. Б. 17–23.
Рамазонов Н. Яна “таҳрирни таҳрир” масаласи хусусида // Ўзбек
тили ва адабиёти. Тошкент, 2007/1. Б. 78–89.
Салоҳий Д. “Бадоеъ ул-бидоя” малоҳати. Тошкент, 2004.
Салоҳий Д. Таҳлил ва талқин масъулияти // Ўзбек тили ва
адабиёти. Тошкент, 2006/1. Б. 74–78.
Семенов А. Описание персидских, арабских и турецких
рукописей. Ташкент, 1935.
Сирожиддинов Ш., Эркинов А. Кириш // Алишер Навоий.
Қомусий луғат. 1-жилд. Тошкент, 2016. Б. 8–30.
Содиқов Қ. Матншунослик ва манбашунослик асослари.
Тошкент, 2017.
Сулейманов Х. Текстологическое исследование лирики Алишера
Навои / В трех томах. Том I. Ташкент–Москва, 1955–1961.
Тоутант М. Тақлид образи шарқшунослик кўзгусида // Journal of
Central Asian Renaissance. 2021. Special Issue 1. Рp. 42–59.
Турдиалиев А., Эркинов А. “Бадойиъ ал-бидоя”нинг Навоий
даврида кўчирилган ва янги аниқланган санали олтинчи
қўлёзмаси (Султонали Машҳадий, Ҳирот, 889/1484–1485 йил) //
Алишер Навоий ва XXI аср. Тошкент, 2018. Б. 57–62.
Эркинов А. «Бадойиъ ал-бидоя”нинг Навоий даврида кўчирилган
ва янги аниқланган санали бешинчи қўлёзмаси (888 йил, сафар
ойи/1483 йил, март-апрель) // Алишер Навоий ва XXI аср.
Тошкент, 2018. Б. 51–57.
Эркинов А. В.В. Бартольд нега Навоийни таржимон ва тақлидчи
деб ҳисоблади? // Алишер Навоий ва Шарқ ренессанси (халқаро
симпозиум материаллари). Тошкент, 2022. Б. 132–158.
Эркинов А. Мустақиллигимизнинг 31 йиллигига муносиб туҳфа:
Алишер Навоий “Бадоеъ ул-бидоя”сининг саккизинчи нусхаси
аниқланди. https://uza.uz/posts/404047
Ҳайитметов А. Навоий лирикаси. Тошкент, 1961.
Ҳакимов М. Навоий асарлари қўлёзмаларининг тавсифи.
Тошкент, 1983.
Ali Şîr Nevâyî. Bedâyiü’l-bidâye / Hazırlayan: Vahit Türk, Jabbor
Eshonkul. İstanbul, 2023.
Birnbaum E. Ottoman Turkish and Chaghatay literature. An Early 16th
Century Manuscript of Nava’is Divan in Ottoman Orthography //
Central Asiatic Journal. 1976, XX. Pр. 157–190.
Eckmann J. Nevai’nin ilk divanları üzerine // Türk dili araştirmalari
yilliği. Belleten, 13. Ankara. 1970. S. 253–262.
Juraboyev O. Kitabet Sanatının Bir Örneği Olarak Ali Şir Nevayi'nin
“Bedayiü’l-Bidaye” Divanının Taşkent Nüshası. // Uluslararası Beşeri
Bilimler ve Sanat Dergisi. Cilt / Volume:1. Boku, 2020. S. 14–27.
Levend A. Türkiye kitapliklarindaki Nevai Yazmalari // Türk dili
araştirmalari yilliği. Belleten. Ankara, 1958. S.127–209.
Subtelny M. Mir ‘Ali Shir Nawa’i // Encyclopedie de l’Islam. 2e
edition, vol. VII. Leiden–Paris, 1993. P. 90–93.
##submission.downloads##
##submissions.published##
##issue.issue##
##section.section##
##submission.license##
##submission.copyrightStatement##
##submission.license.cc.by4.footer##Ushbu asar Creative Commons Attribution 4.0 International (CC BY 4.0) litsenziyasi asosida tarqatiladi. Manba ko'rsatilgan holda erkin foydalanish va moslashtirishga ruxsat etiladi.